// Νέος Ἑλληνισμός / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Φώτος Πολίτης: Χρειαζόμαστε Συνειδητότητα

Φώτος Πολίτης: Χρειαζόμαστε Συνειδητότητα

Ὁ Φῶτος Πολίτης διαπίστωνε ἐπιπολαιότητα, πλαστότητα καὶ φιλαρέσκεια στὴν πνευματική μας ζωή, ὅταν ἔγραφε, τὸ 1915, ὅτι “ἐκεῖνο ποὺ χρειάζεται καὶ ἐκεῖνο ποὺ λείπει ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα εἶναι ἡ κριτικὴ κάθε ἐκφάνσεως τῆς ζωῆς”, δηλαδὴ ὅτι χρειαζόμαστε γνήσια, εἰλικρινῆ καὶ βαθειὰ συνειδητότητα, ποὺ ὅμως εἶναι ἀδύνατη χωρὶς πραγματικὴ ἀγάπη γιὰ τὴν σοφία: τὸ πρόβλημά μας αὐτὸ ὑπάρχει (χρησιμοποιῶ ἐνεστῶτα, γιατὶ τὰ πράγματα δὲν ἔχουν ἀλλάξει ἕναν αἰῶνα μετά), ἐπειδὴ “λείπει ἀκριβῶς ἡ τάσις πρὸς διαπαιδαγώγησιν τοῦ ἑαυτοῦ μας…

“Λείπει ἡ μυστικὴ ὁμιλία μὲ τὴν ψυχήν μας. Δι’ αὐτὸ καὶ εἰς τὰς περισσοτέρας κρίσεις καὶ κριτικάς, πλὴν ἐλαχίστων ἴσως ἐξαιρέσεων, αἰσθάνεται κανεὶς κάτι ἄχρωμον, κάτι ἐκφράσεις ἐντελῶς κατὰ συνθήκην, κάτι τυχαῖον. … Λιμνάζουν ὅλα… Βασιλεύει ἡ αἰσθητιστικὴ κρίσις, δηλαδὴ ἡ καθαρῶς ὑποκειμενικὴ ἀντίληψις τοῦ κρίνοντος, ἡ ὁποία δὲν βασίζεται τυχὸν ἐπὶ ψυχικῆς ἐργασίας ἢ ἐπὶ σκέψεως, ἀλλ’ ἐπὶ ἐνστίκτου. Κανεὶς σχεδὸν δὲν δικαιολογεῖ διατί τοῦ ἀρέσει ἕνα ποίημα, ἕνα ἔργον, ἢ ὅταν νομίζει ὅτι τὸ δικαιολογεῖ, δὲν λέγει παρὰ γενικά, ἀόριστα πράγματα.” Ὅμως διαπαιδαγώγηση τοῦ ἑαυτοῦ σοβαρὴ καὶ καλλιέργεια τῆς ψυχῆς γνήσια δὲν προκύπτουν στὸ κενό. Κανεὶς δὲν στρέφεται πρὸς τὴν σοφία χωρὶς Λόγο.

Ὁ Πολίτης, στὸ συγκεκριμένο τουλάχιστον σημείωμά του, δὲν μίλησε γιὰ μία ἄλλη τάση, ποὺ δὲν εἶναι ἄλλη, μὰ ἡ ἴδια μὲ ἄλλο στύλ, γιὰ τὴν ἀκαδημαϊκὴ τάση, ὅπου ἡ κριτικὴ ὑποτίθεται πὼς εἶναι ἡ πλέον ἀπαιτητική. Καὶ ὅμως τὰ ἔργα της συνήθως παρουσιάζουν τὸ ἴδιο “ἄχρωμον”, καὶ “κατὰ συνθήκην” καὶ ἐν τέλει “τυχαῖον”…

Εἴτε στὸ καθαρὸ “ἔτσι μοῦ ἀρέσει”, εἴτε στὸ ἀκαδημαϊκὸ “οὕτως ἔχουν τὰ πράγματα”, ἀπουσιάζει ὁ Λόγος, ἑπομένως καὶ ἡ αἰτία γιὰ προσωπικὸ ρίσκο, ἡ αἰχμαλωσία τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὴν ἀλήθεια, αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο προσευχόταν ὁ νεαρὸς Κίρκεγκωρ, ὅτι θέλω μιὰ ἀλήθεια γιὰ τὴν ὁποία νὰ ζήσω καὶ νὰ πεθάνω. Ἔτσι, δὲν βλέπει κανεὶς νὰ “πάλλεται κάτω ἀπὸ τὰς λέξεις μία ζωή, δὲν νιώθει κανεὶς τὸν κριτικὸν νὰ ὀρθώνεται [ὄχι μὲ πέντε ἢ δεκαπέντε ἐπιχειρήματα τοῦ ἐργαστηρίου, οὔτε μὲ τὸ ἁπλὸ ἔτσι μοῦ ἀρέσει, ἀλλὰ μὲ κρίση, πάθος, βούληση ἑνωμένα καὶ σὲ πλήρη ἔνταση,] μὲ ὅλην του τὴν προσωπικότητα καὶ νὰ φωνάζει εἰς τὸν ἀναγνώστην: ‘Αὐτός εἶμαι, κοίταξέ με καλὰ ἐμένα πρῶτα, κρίνε τὴν ψυχήν μου, καὶ ἔπειτα, ἀναλόγως, πίστευσέ με ἢ ὄχι’.”

“Μία κριτικὴ τοιούτου εἴδους προϋποθέτει μακροχρόνιον καὶ σοβαρὰν καλλιέργειαν τῶν ψυχικῶν καὶ πνευματικῶν δυνάμεων”, συνεχίζει ὁ Πολίτης, “οὕτως ὥστε ἐκ τῆς καλλιεργείας αὐτῆς νὰ προκύψει μία γενικὴ ἀντίληψις, καὶ ἡ ἀντίληψις αὕτη νὰ παρουσιάζεται ὡς τὸ σταθερὸν ‘πιστεύω’ ἑνὸς ἀτόμου. Δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου μέσα εἰς τὴν κρίσιν τοῦ ἀτόμου αὐτοῦ θὰ κατοπτρίζεται ὁλόκληρος ἡ ψυχή του, ὁλόκληρος ὁ ἐσωτερικός του κόσμος, καὶ ὡς ἐκ τούτου θὰ δύναται νὰ τὴν δικαιολογεῖ καὶ νὰ τὴν ὑποστηρίζει μέχρι καὶ τῶν ἐλαχίστων λεπτομερειῶν της. Διότι θὰ τὴν ὑπαγορεύει ἡ εἰλικρίνεια καὶ ἡ πίστις. Δυνατὸν μία τοιαύτη κρίσις ἑνὸς ἀτόμου νὰ μᾶς φανεῖ κάποτε μονομερής, κάποτε ἄδικος καὶ κάποτε ὑπερβολική. Αὐτὸ ὅμως δὲν ἔχει οὐδεμίαν σημασίαν, ἀφοῦ θὰ εἶναι πάντοτε βαθύτατα δικαιολογημένη”, ἑπομένως ἐσωτερικὰ σημαντικὴ καὶ μὲ δύναμη ἀνοιχτὴ στὸν διάλογο.