// Νέος Ἑλληνισμός / ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Δημιουργία και ελευθερία – 3

Δημιουργία και ελευθερία – 3

Στὰ δύο προηγούμενα σημειώματα παρουσιάστηκε ριζικὴ κριτικὴ τῆς ἑλληνοχριστιανικῆς παράδοσης ἀπὸ τὸν Καστοριάδη, καὶ ἐπίσης ριζικὴ ἀναίρεση τῆς κριτικῆς αὐτῆς, ὅπως τὴν εἶδα στὸν Παπατσώνη. Αὐτὰ εἶναι ἀρκετὰ γιὰ νὰ σχηματίσει κανεὶς ὁλοκληρωμένη εἰκόνα τοῦ προβλήματος, ἀλλὰ ἴσως μερικοὶ ἀναγνῶστες χρειάζονται ἐπιπλέον συμπαράσταση γιὰ νὰ σκεφτοῦν διαστάσεις ὑπόρρητες. Θὰ προσπαθήσω νὰ δώσω ὁρισμένες νύξεις πολὺ σύντομα.

Ἐντυπωσιάζει πῶς εὐφυεῖς καὶ μορφωμένοι διανοητὲς ὅπως ὁ Καστοριάδης, τυφλώνονται ἀπὸ προκαταλήψεις. Προσπαθῶντας νὰ ἀναιρέσει τὴν παραδοσιακὴ σκέψη καὶ ἰδίως τὴν Θεολογία (καὶ δι’ αὐτῆς κάθε Θεολογία ὁποιαδήποτε), δηλαδὴ ἐκκινῶντας ἀπὸ μιὰ ἀθεϊστικὴ πεποίθηση (κατ’ οὐσίαν ἐπίσης θεολογικὴ καὶ θεϊστική!), κατονομάζει τὴν παραδοσιακὴ περὶ δημιουργίας ἀντίληψη ὡς παραγωγικὴ ἁπλῶς καὶ ὄχι δημιουργική, ἐφόσον ὁ Θεὸς δημιουργεῖ ἐκ τοῦ ὑπέρχρονου ἐν ἑαυτῷ ὑποδείγματος, καὶ ὄχι ἐκ τοῦ μηδενός. Ἐντυπωσιάζει ὅτι ὁ Καστοριάδης, ἐνῶ χρησιμοποιεῖ τὸν Πλάτωνα καὶ χριστιανικὰ κείμενα, ὁδηγεῖται στὴν περιγραφὴ Θεοῦ παραγωγοῦ, τὴν ὥρα ποὺ ἀκόμη καὶ στὸν Τίμαιο ὁ Θεὸς δὲν ὀνομάζεται μόνο δημιουργὸς ἢ ποιητὴς ἀλλὰ καὶ Πατέρας. Ἡ φαινομενικὰ τυχαία ἢ ἀθῶα αὐτὴ παράλειψη τοῦ Καστοριάδη, ἔχει τεράστια σημασία.

Ὅποιος δὲν δημιουργεῖ ἐκ τοῦ μηδενὸς δὲν εἶναι ἀπαραίτητα κατασκευαστής. Οἱ γονεῖς κάθε παιδιοῦ ποὺ γεννιέται στὸν κόσμο δὲν δημιουργοῦν ἐκ τοῦ μηδενὸς ἀλλὰ ἐκ τῶν ἰδίων εἰκόνα τους, ἀλλὰ δὲν τοὺς λέμε κατασκευαστὲς ἢ παραγωγούς, τοὺς λέμε πατέρα, μητέρα, καὶ γονεῖς. Στὴν κυριολεκτικῶς μανία του νὰ ἀρνηθεῖ τὴν θεολογικὴ παράδοση, ὁ Καστοριάδης ὁδηγεῖται στὸ ζεῦγος δημιουργοῦ – παραγωγοῦ, ὅπου ἰσχύει εἴτε τὸ ἕνα εἴτε τὸ ἄλλο, καὶ τυφλώνεται γιὰ τὴν γονεϊκὴ διάσταση, ἡ ὁποία ὅμως ὑπάρχει ἤδη στὸν Ὅμηρο, ἤδη στὸν Πλάτωνα, καὶ ἀσφαλῶς στὸν χριστιανισμό, στὴν ἴδια τὴν Κυριακὴ προσευχὴ τοῦ Πάτερ ἡμῶν, τὴν ὁποία γνωρίζει καὶ ὅποιος ἀγνοεῖ τὰ πιὸ ‘ἐξειδικευμένα’ πατερικὰ κείμενα τῆς χριστιανοσύνης. Λοιπόν, βοᾶ ὁ τόπος, καὶ ὁ Καστοριάδης ἐπιλέγει νὰ μήν ἀκούσει, διότι ἂν ἄκουγε, ἡ κριτική του θὰ κατέρρεε, ὅπως καταρρέει μὲ ὅσα λέγονται ἀπὸ τὸν Παπατσώνη, ὁ ὁποῖος ἐκκινεῖ, μολονότι χωρὶς νὰ τὸ δηλώνει στὸ συγκεκριμένο ποίημα, ἀπὸ ὅσα ὁ Καστοριάδης παραβλέπει.

Προσευχόμαστε λοιπὸν σὲ Θεὸ Πατέρα, καὶ λέμε Πάτερ ἡμῶν, ὄχι Δημιουργὲ ἡμῶν. Καὶ ἀσφαλῶς ὁ Πατέρας δὲν δημιουργεῖ ἐκ τοῦ μηδενὸς ἀλλὰ δίνει τὴν φύση του στὰ παιδιά του. Γι αὐτὸ καὶ στὴν ζωὴ αὐτή, λέει ὁ Παπατσώνης, στὸν βαθμὸ ποὺ ζοῦμε ἀνθρώπινα, δὲν ζοῦμε γιὰ νὰ κάνουμε τὶς ἑξῆς συγκλονιστικὲς δημιουργίες, ἀλλὰ ἀπολαμβάνοντας τὴν θεία φύση, καὶ ἀναλογιζόμενοι τοὺς λόγους τῆς ἐξορίας μακριὰ ἀπὸ τὸν Πατέρα μας, ἀναλογιζόμενοι τὴν ὥρα τῆς ἐπιστροφῆς σὲ ζωὴ πλήρως καὶ ἀπολύτως ἐλεύθερη ἀπὸ κάθε σκιὰ θανάτου.

Δημιουργίες μπορεῖ νὰ προκύπτουν, τῶν ὁποίων ἡ ὕπαρξη ἀποδεικνύει ἀκριβῶς ὅτι ἡ μετάδοση τῆς πατρικῆς φύσης δὲν σημαίνει προγραμματισμὸ ρομπότ. Δημιουργίες, καλὲς ἢ κακές, μπορεῖ νὰ συμβαίνουν, ἀλλὰ στὸν βαθμὸ τῆς ἀνθρωπινότητάς του ζεῖ κανεὶς πέρα ἀπὸ αὐτά, γιὰ τὸν ἁπλὸ (ὄχι τόσο ἁπλὸ γιὰ τὸν Καστοριάδη, ὅπως φαίνεται) λόγο, ὅτι αὐτὰ παρέρχονται. Δὲν εἶναι στὴν θεία φύση τοῦ ἀνθρώπου νὰ συμβιβάζεται μὲ τὴν παροδικότητα καὶ νὰ ἀποδέχεται τὸ τίποτα, βλακωδῶς ἀρκούμενος σὲ μιὰ στιγμὴ εὐθύνης προορισμένης νὰ ἐκμηδενισθεῖ ἀδυσώπητα καὶ ἀπόλυτα.