// Νέος Ἑλληνισμός / ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Δημιουργία και ελευθερία – 2

Δημιουργία και ελευθερία – 2

Καμωμένος ἀπὸ πηλούς, ἀπὸ φθαρτὲς οὐσίες / ὁ ἄνθρωπος, δὲν ἔχει σταθερὴ ἐνατένιση, οὔτε ὁμοιάζει / ἄνθρωπος πρὸς ἄνθρωπο· σπουδαῖες διαφορὲς τὸν κόσμο χωρίζουν.

Ὑπάρχει ἀλλοίωση τῆς δημιουργίας, ὅμως καὶ ἀλλοίωση τῆς φθορᾶς, ἐκ τοῦ μηδενὸς γένεση/ἐπιστροφὴ στὸ μηδέν. Αὐτό, λέει ὁ Παπατσώνης, εἶναι ἡ φύση-χωρὶς-φύση τοῦ ἀνθρώπου, τὰ ‘ὑλικά του’, οἱ ἀλλοιώσεις καὶ πάροδοι πρὸς τὸ μηδέν. Ἡ συνθήκη αὐτὴ ἀπὸ τὴν ὁποία εἶναι φτιαγμένος ὁ ἄνθρωπος, παρασύρει τὴν ἐνατένισή του, τῆς δίνει ἀστάθεια, βλέποντας γιγνόμενα καὶ οὐδέποτε Ὄντα.

Τὸ ποίημα τοῦ Παπατσώνη εἶναι καλὰ ριζωμένο στὴν παραδοσιακὴ σκέψη, γιὰ τὴν ὁποία εἴδαμε τὸν Καστοριάδη νὰ διαμαρτύρεται, ὅτι δὲν ἐπιτρέπει τὴν δημιουργία.

Ποίημα παράδοξης μαρτυρίας, (παράδοξη ἄρα ἡ κληρονομημένη σκέψη) θέλει τὸν ἄνθρωπο φτιαγμένο ἀπὸ χρόνο, κι ἐνῶ περιγράφει ἄλλη ὄψη τῆς δημιουργίας, ὅποια βυθίζεται στὸ μηδέν, διακρίνει ὅμως γένος ἐξαίρετο καμωμένων γιὰ νὰ “θαμπώνονται ἀπὸ κάθε στιγμὴ / τῆς ἡμέρας ἢ τῆς νύχτας, ἀπὸ κάθε δίπλα τῆς δημιουργίας, / ἀπὸ κάθε ἀποσκίαση βουνοῦ, ἀπὸ κάθε τροπὴ τοῦ καιροῦ”, δηλαδὴ ἀπὸ ὅσα συνήθως ἀφήνουμε νὰ μᾶς προσπεράσουν ὡς αὐτονόητα, δεδομένα, καθημερινὰ καὶ ἀσήμαντα.

Καὶ τὰ δύο γένη εἶναι φτιαγμένα ἀπὸ χρόνο (ἡ ἀρχὴ τοῦ ποιήματος, τῆς παραδοσιακῆς σκέψης, δὲν προδίδεται – δὲν ἔχει εἰπωθεῖ ἀνεπίγνωστα, εὔκολα κι ἐπιπόλαια), ὁ κάθε ἄνθρωπος χωρὶς ἐξαίρεση εἶναι ἀπὸ χρόνο, ἀπὸ οὐσίες χωρὶς οὐσία, ὑλικὰ τοῦ μηδενός – καὶ ὅμως, ὑπάρχει γένος ἐκλεκτῶν: στὸν χρόνο καὶ ἀπὸ χρόνο παρασυρόμενοι ἵστανται, ἔχοντας σταθερὴ ἐνατένιση, θαμπώνονται διαρκῶς ζῶντας τὴν δημιουργία (ἢ ψευτο-δημιουργία, ὅπως τὴν λέει ὁ Καστοριάδης), μή προλαβαίνοντας νὰ ἀτενίσουν τὸ μηδέν, ποὺ ἐξίσου τοὺς διαπερνᾶ, συναρπάζονται.

Γιὰ τοὺς ὑπόλοιπους μένει αὐτὸ ποὺ ὁ Καστοριάδης ἐπιζητεῖ ὡς δημιουργία, τὸ πάθος μιᾶς σονάτας, τὸ πάθος μιᾶς νέας πολιτείας, καὶ ἄλλα πάθη πολλά, μερικὰ νοσηρά, ὅλα ὅμως πάθη καὶ δημιουργίες – ἐνῶ τοὺς ἀπομένει ἐπίσης, σὲ ἄλλη κατηγορία τῶν ἰδίων, τῶν πολλῶν, ἡ ἐγκατάλειψη στὴν παθητικὴ ἀναμονή, ἡ ἐλπίδα τους ἀχειροποίητη ἀλλὰ ἐξωτερική, σχεδὸν σὰν ξένη.

Καὶ στὶς δυὸ κατηγορίες, τὴν πιὸ ἐνεργητικὴ καὶ τὴν πιὸ παθητική, τῶν “ἀδύνατων” ἀνθρώπων, ἐκείνων μὲ τὴν ἀσταθῆ ἐνατένιση καὶ τοὺς διαιρεμένους κόσμους, κυβερνάει ἡ Ἀναμονή, ἡ Μεγάλη Ἀναμονὴ τῆς Ἐπιούσης, κομίζοντας τὴν ἀπολαβὴ τῆς Δημιουργίας ἢ τῆς Δωρεᾶς τους – ἡ ὁποία Ἀναμονή, λέει ὁ Παπατσώνης, συνήθως δὲν ἐκπληρώνεται (δὲν γράφονται μεγάλες σονάτες κάθε λεπτό ἀσφαλῶς!), ὥστε παραμένουν οἱ ταλαίπωροι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ χωρὶς τὸ πλήρωμα, ἄδειοι, δηλαδὴ δὲν ἔχουν τόπο νὰ σταθοῦν, διαμονή τους γίνεται ἡ στενοχώρια καὶ τὸ μῖσος γιὰ ὅλα, ἰδίως γιὰ τὴ νύχτα καὶ τὸν ὕπνο, ποὺ ἐγκυμονοῦν ἄλλη μιὰ μέρα ὁμοίως ἄκαρπη καὶ ἄδεια.

Ἐν τῷ μεταξὺ ὁ Δημιουργὸς φέρει τὴν φύση του στὸ φῶς, κάνει τὸν χρόνο μίμησή της – Ὀάσεις, Ἔαρ, Φωλιὲς πετεινῶν μὲ κελαηδισμούς, Ἄνθιση τοῦ πράσινου καὶ Λεῦκος τοῦ χιονιοῦ – προσπερνοῦν ὅλα τους, ἀντίγραφα ταπεινὰ καὶ ἀσήμαντα, ἀνίκανα νὰ γεμίσουν τὶς ἀπουσίες τῆς μόνης ἀληθινῆς Δημιουργίας.

Ἀνίκανος νὰ γεμίσει τὶς ἀπουσίες τους ἀκόμη κι ὁ θάνατός τους, ἂν καὶ παρασύρει ὅλες τὶς Δημιουργίες, (πρᾶγμα ἀναγγελμένο καὶ γνωστό, καθόλου νὰ σὲ ξαφνιάσει), ὁ θάνατός τους ὁ ἴδιος, - Φανέρωση τοῦ Ἄλλου, Ἀναγγελία τῆς Κατάπαυσης, “ἡ Ὥρα τῆς Ζωῆς” -, οἰκτρὰ ἀνίκανη κι αὐτὴ νὰ σταματήσει τὴ Ρόδα τῆς Ἀνίας τους, τὸ μάταιο κυνήγι τῆς Δημιουργίας.

Πρβλ. Τάκη Παπατσώνη, Μεγάλη Ἀναμονὴ τῆς Ἐπιούσης