// Νέος Ἑλληνισμός / ΙΣΤΟΡΙΑ / Πότε αρχίζει το Βυζάντιο;

Πότε αρχίζει το Βυζάντιο;

Τὸ ἐρώτημα σημαίνει: πότε ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία ἀρχίζει νὰ ἀποκτᾶ τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀναγνωρίζουμε ὡς κύρια χαρακτηριστικὰ στοιχεῖα τοῦ Βυζαντίου; Σύμφωνα μὲ τὸν Ζακυθηνό, “προτιμοτέρα φαίνεται ἡ χρονολογία 395″, ὁπότε διακρίνονται δύο τμήματα στὴν Αύτοκρατορία, διότι “ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης τὸ Ἀνατολικὸν Κράτος ἀπομακρύνεται τῆς Δύσεως καὶ ὁσημέραι προάγεται πρὸς τὰς χαρακτηριστικάς του μορφάς”. Ἡ πρόταση τοῦ Ζακυθηνοῦ σημαίνει πὼς ἡ Δύση τῆς Αὐτοκρατορίας ἐμπόδιζε τὴν Ἀνατολὴ νὰ προχωρήσει πρὸς τὶς “χαρακτηριστικές της μορφές”, καὶ ὅτι ἡ διαίρεση σὲ δύο τμήματα ἀφαίρεσε τὸ ἐμπόδιο αὐτό. Ποιές εἶναι, ὅμως, οἱ “χαρακτηριστικὲς μορφὲς” τοῦ Βυζαντίου;

Σύμφωνα καὶ μὲ τὸν Ζακυθηνό, κυριώτερη ὅλων μεταμορφωτικὴ τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας δύναμη ὑπῆρξε ὁ ἐκχριστιανισμός της. Στὴν δύναμη αὐτὴ πρέπει νὰ προστεθεῖ ὁ ἐξελληνισμός της, ἐφόσον ἡ νέα πίστη δὲν ὁδήγησε στὴν ἀπόρριψη τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπετέλεσαν θεμέλιο τῆς παιδείας στὰ βυζαντινὰ χρόνια. Ὁ Ὀστρογκόρσκυ, ὅπως εἴδαμε ἀλλοῦ, περιέγραφε τὸ Βυζάντιο ὡς “σύνοδο” τοῦ ρωμαϊκοῦ νόμου, τῆς ἑλληνικῆς παιδείας καὶ τῆς χριστιανικῆς πίστης.

Λοιπόν, σὲ τί ἐμπόδιζαν οἱ δυτικὲς περιοχές, ὥστε νὰ θέσουμε τὴν ἀρχὴ τῶν Βυζαντινῶν χρόνων στὴν διαίρεση τοῦ 395; Ὅλες οἱ μεταμορφωτικὲς τῆς Αὐτοκρατορίας δυνάμεις εἶχαν ἀρχίσει νὰ δροῦν πρὶν ἀπὸ τὸ 395, καὶ οὔτε ἡ Δύση δὲν ἐμπόδιζε, οὔτε ἡ κυβερνητικὴ διαίρεση δὲν ἐπέφερε καθοριστικὲς τομές. Μόνο μὲ τὴν ἅλωση τοῦ δυτικοῦ τμήματος ἀπὸ τοὺς βαρβάρους καὶ ἀκόμη περισσότερο μὲ τὴν συμπαιγνία παπισμοῦ καὶ γερμανισμοῦ, τὰ δύο τμήματα τῆς Αὐτοκρατορίας ἀρχίζουν νὰ δημιουργοῦν ἀγεφύρωτες συγκρούσεις, τὸ ὁποῖο ὅμως καὶ πάλι δὲν προώθησε ἕναν ἐξελληνισμὸ ποὺ συνεχιζόταν ἀπρόσκοπτα ἐδῶ καὶ πολὺ καιρό.

Ἂν κυριώτερη ὅλων δύναμη μεταμορφωτικὴ τῆς Αὐτοκρατορίας, ὅπως καὶ ὁ Ζακυθηνὸς συμφωνεῖ, ὑπῆρξε ὁ χριστιανισμός, τότε ὀφείλουμε νὰ ἀναγνωρίσουμε τὶς ἀρχὲς τοῦ Βυζαντίου πρῶτα στὴν νομιμοποίηση καὶ ἰδίως στὴν ἐπίσημη υἱοθέτηση τῆς χριστιανικῆς ὡς ἐπίσημης θρησκείας τῆς Αὐτοκρατορίας. Ὅμως, στὶς ἀρχὲς τοῦ τέταρτου αἰῶνα δὲν ἔχουμε μόνο τὴν παύση τῶν διωγμῶν καὶ τὴν στροφὴ τῆς Αὐτοκρατορίας πρὸς τὸν Χριστιανισμό, ἀλλὰ καὶ τὶς δύο πρῶτες οἰκουμενικὲς συνόδους, καὶ τοὺς Καππαδόκες Πατέρες – Βασίλειο, Γρηγόριο Θεολόγο καὶ Γρηγόριο Νύσσης -, δηλαδὴ τὰ θεμέλια τῆς Χριστιανικῆς Θεολογίας, τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν μέσα στὴν Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία, οὔτε κἂν μὲ τὴν ἀνοχή, ἀλλὰ μὲ τὴν συμμετοχὴ τοῦ Ρωμαϊκοῦ Κράτους, καὶ ὑπῆρξαν θεμέλια ἑλληνόφωνης σκέψης.

Ἑπομένως ἡ συνάντηση χριστιανισμοῦ καὶ ἑλληνισμοῦ, ἡ ὁποία χαρακτηρίζει τὸ Βυζαντινὸ πνεῦμα, ἂν καὶ ἀρχίζει ἤδη στὰ χρόνια τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἑδραιώνεται καὶ πολιτικὰ στὴν Αὐτοκρατορία κατὰ τὶς ἀρχὲς τοῦ 4ου αἰώνα, καὶ ἐκεῖ ὀφείλουμε νὰ ἀναγνωρίσουμε τὴν ἀρχὴ τοῦ Βυζαντίου, συμβολικὰ δὲ στὴν ἵδρυση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐφόσον ἐπίσης συμβαίνει στὶς ἀρχὲς τοῦ κρίσιμου αὐτοῦ αἰῶνα, δημιουργῶντας τὴν Νέα, δηλαδὴ Χριστιανική, Ρώμη, ἡ ὁποία κατέστη μόνη πρωτεύουσα τῆς Αὐτοκρατορίας γιὰ τὴν χιλιετία ποὺ ἀκολούθησε, μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου τραγικὰ ταυτιζόμενη μὲ τὴν Αὐτοκρατορία.