// Νέος Ἑλληνισμός / ΙΣΤΟΡΙΑ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Ο Πόππερ και η μεταφυσική της ιστορίας

Ο Πόππερ και η μεταφυσική της ιστορίας

Ὅπως εἴδαμε στὸ προηγούμενο σημείωμα, γιὰ τὸν Πόππερ ἡ δημοκρατία εἶναι σχετικῶς προτιμότερη, ἐπειδὴ μειώνει τὴν βία καὶ προάγει τὴν συζήτηση τῶν πολιτικῶν πραγμάτων. Εἶναι ὅμως αὐτὲς οἱ κύριες ἀξιώσεις μιᾶς κοινωνίας; Ἴσως ναί, κατὰ περιόδους καὶ ἐποχές, ὅμως ὄχι μόνιμα. Καμμιά σύμβαση, οὔτε κἂν ἡ πιὸ δίκαιη, δὲν μπορεῖ νὰ καλύψει τὸν ἄνθρωπο πλήρως, ἐφόσον θεμελιώνει τὶς σχέσεις του στὴν καχυποψία καὶ τὸν ὑπολογισμό. Ἡ ἐμπιστοσύνη καὶ αὐθορμησία εἶναι πιὸ κύριες καὶ ἐσωτερικὲς δυνάμεις, ὥστε κάθε ὄφελος ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὴν καταπίεσή τους δὲν ἱκανοποιεῖ παρὰ μόνο προσωρινά.

Σύμφωνα μὲ τὸν Πόππερ, «ἡ μεταφυσικὴ τῆς ἱστορίας παρεμποδίζει τὴν ἐφαρμογὴ τῶν βῆμα πρὸς βῆμα μεθόδων τῆς ἐπιστήμης στὰ προβλήματα ποὺ θέτει ἡ προοπτικὴ μιᾶς κοινωνικῆς ἀναμόρφωσης. … Μποροῦμε νὰ γίνουμε δημιουργοὶ τῆς μοίρας μας ὅταν πάψουμε νὰ παριστάνουμε τοὺς προφῆτες της.» (Ἡ Ἀνοιχτὴ Κοινωνία καὶ οἱ ἐχθροί της, τ. 1, σ. 39).

Καταδικάζοντας τὴν ὅλη ‘μεταφυσικὴ τῆς ἱστορίας’ ὁ Πόππερ παραβαίνει πάλι τὰ δικά του κριτήρια. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἔχει ὑπάρξει ἡ μαρξιστικὴ ἑρμηνεία τῆς ἱστορίας, εἴτε ἡ χιτλερική, κλπ., ἀποδεικνύει πὼς κάθε προφητεία δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι ἐσφαλμένη; Πόσες ἐσφαλμένες προφητεῖες πρέπει νὰ δῶ γιὰ νὰ εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅλες οἱ προφητεῖες εἶναι ἐσφαλμένες; Ἡ ἴδια ἡ σύγκριση μὲ τὴν ἐπιστήμη εἶναι ἀρκετὰ ἀτυχής, ἐφόσον ὁ ἐπιστήμονας δὲν ἐπιλύει ἁπλῶς τὰ τρέχοντα, ἀλλὰ ἔχει θέσει μακρόπνοους στόχους. Ἡ κοινωνία χρειάζεται τὴν μεταφυσική, ἐφόσον κανένα πολίτευμα δὲν ἐξηγεῖ οὔτε θεραπεύει τὰ μεταφυσικὰ προβλήματα, τὸν λόγο τῆς ὕπαρξης τοῦ κόσμου, τὸν λόγο τῆς ὕπαρξης τοῦ θανάτου, κλπ, χρήζοντα διάφορης προσεγγίσεως καὶ μή ὑπαγόμενα στὴν βουλὴ τοῦ δήμου.

Ὁ Πόππερ παραβλέπει κύρια ζητήματα, καὶ ἀκόμη ὁρισμένα ἀπὸ τὰ δικά του κύρια κριτήρια, ἐπειδὴ ἔχει κατὰ νοῦ ὡς ἰδανικότερη δυνατὴ κοινωνία μιὰ ἀναπηρία, τὴν ἑδραίωση τῆς συνύπαρξής μας στὴν σύμβαση. Ἀπὸ ἐδῶ προκύπτει ἐπίσης ἡ τεράστια παρεξήγησή του τῆς πλατωνικῆς πολιτείας, καὶ ἀπὸ ἐδῶ καταλαβαίνουμε ὅτι ὁ Πόππερ μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ‘διανοούμενος’, ἐπιστημολόγος, εὐφυὴς ἀσφαλῶς - ὅμως ὄχι πράγματι φιλόσοφος.