// Νέος Ἑλληνισμός / ΙΣΤΟΡΙΑ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Πολιτείες της βίας

Πολιτείες της βίας

Διαβάζοντας τὴν Ἀνοιχτὴ Κοινωνία καὶ τοὺς Ἐχθρούς της, ἔργο σημαντικό, ἔστω μόνο γιὰ τὴν ἐσφαλμένη ἀλλὰ χρήσιμη κριτικὴ στὸν Πλάτωνα τὴν ὁποία περιέχει, ἐντοπίζουμε συμπυκνωμένο τὸ πρόβλημα τὸ ὁποῖο ἀπασχολεῖ τὸν Πόππερ στὴν ἑξῆς φράση: «μόνον ἡ δημοκρατία παρέχει ἕνα θεσμικὸ πλαίσιο τέτοιο ποὺ νὰ ἐπιτρέπει τὴν χωρὶς βίαια μέσα μεταρρύθμιση, καί, ἔτσι, τὴ χρήση τοῦ λόγου στὰ πολιτικὰ ζητήματα» (τ. 1, σ. 40). Σκοπὸς ἡ συλλογικὴ διαμόρφωση τῆς πολιτείας μέσα ἀπὸ τὴν συζήτηση καὶ ὄχι μέσα ἀπὸ τὴν βία, τὸν δὲ σκοπὸ ὑπηρετεῖ μᾶλλον ἡ δημοκρατία, πρὸς ὑπεράσπισιν τῆς ὁποίας συγγράφει ὁ Πόππερ τὸ βιβλίο του καὶ προσκαλεῖ καθένα ποὺ συμμερίζεται τὸν ἴδιο σκοπὸ νὰ προασπίζεται τὴν δημοκρατία.

Τὸ κριτήριο αὐτὸ ὁ ἴδιος ὁ Πόππερ παραβαίνει, ζητῶντας πράγματι νὰ ἀποφύγει ὄχι τὴν βία ἀλλὰ τὴν ἔξωθεν τοῦ βιαζομένου προέλευσή της καὶ τὴν ἀκραία της ἔνταση. Διότι καὶ στὴν δημοκρατία κάποιος ἐν τέλει καὶ ἐνδεχομένως ἢ συνήθως ὑποτάσσεται, ἐφόσον ἡ πειθὼ δὲν ἔχει ἐπιτευχθεῖ, καὶ ἡ ὑποταγὴ προϋποθέτει ἄσκηση βίας, ἔστω συμφωνημένης. Μολονότι στὴν δημοκρατία ὑπάρχει βία, ἔστω μὲ συλλογικὴ τὴν διαχείρισή της, ἔχει μικρότερη ἔνταση σὲ σύγκριση μὲ πολιτικὲς μορφὲς ὅπου ἡ ἀκραία βία τῶν κυβερνώντων ἐξισορροπεῖται ἀπὸ τὴν ἀκραία βία τῶν κυβερνωμένων, δηλαδὴ μὲ ἐξεγέρσεις, ἐπαναστάσεις, κλπ.

Ἡ ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὸν δημόσιο βίο τῆς περισσῆς καὶ περιττῆς ὀργῆς, μίσους, κλπ., τὰ ὁποῖα καλλιεργοῦνται στὴν ἀκρότητα τῆς βίας, εἶναι ἤδη σημαντικὴ προσφορὰ τῆς δημοκρατίας. Ὅμως καὶ συμφωνημένη καὶ μέτρια, ἡ βία ὡς τέτοια παραμένει βία, ἐξακολουθῶντας καὶ στὴν δημοκρατία νὰ ἔχει τὸ κέντρο της σὲ ὅλους προσωπικὰ καὶ στοὺς συνασπισμοὺς ποὺ ἐνδέχεται νὰ συγκροτοῦν. Ἡ συμφωνία ἀμοιβαίας ὑποταγῆς ἢ συλλογικῆς ὑποταγῆς, ὁσοδήποτε καὶ ἂν ὑπερέχει σὲ σχέση μὲ ἄλλες μορφὲς βίας, ἢ ὁσοδήποτε καὶ ἂν καλλιεργεῖ τὴν χρήση τοῦ λόγου, τὴν συνεννόηση, τὴν ἀλλαγὴ γνώμης, κλπ., δὲν παύει νὰ στηρίζεται σὲ ἕνα πυρήνα καθαρῆς βίας.

Ἑπομένως καὶ ἡ δημοκρατικὴ συμφωνία δὲν παύει νὰ ἀπογοητεύει καθεαυτήν, ἔστω χωρὶς σύγκριση μὲ ἄλλες πολιτικὲς μορφές. Αὐτὸ ἐξηγεῖ γιατί δὲν παύει οὔτε ὁ κίνδυνος νὰ καταλύεται ἡ δημοκρατία πρὸς δοκιμὴν ἄλλων συστημάτων, οὔτε ὁ κίνδυνος νὰ διαβρώνεται. Ὁ κίνδυνος δὲν παύει, διότι ἀργὰ ἢ γρήγορα ἡ ἀτέλεια ἐξωθεῖ στὸ βίωμα τῆς ἀπουσίας, τῆς στέρησης τοῦ ὄντος, ὥστε καὶ τῆς ματαιότητας. Αὐτὸ εἶναι τὸ κύριο πρόβλημα στὴν ὑπεράσπιση τῆς δημοκρατίας ἀπὸ τὸν Πόππερ, ἀλλὰ δὲν εἶναι τὸ μόνο, οὔτε ἀρκεῖ νὰ τὸ περιγράψουμε χωρὶς νὰ δοῦμε τὶς προϋποθέσεις του.

Συνέχεια: Ὁ Πόππερ καὶ ἡ μεταφυσικὴ τῆς ἱστορίας