// Νέος Ἑλληνισμός / ΙΣΤΟΡΙΑ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Η Ρώμη της γνώσης και τα έθνη της αμάθειας

Η Ρώμη της γνώσης και τα έθνη της αμάθειας

Διαβάζω στὴν Βυζαντινὴ Ἱστορία τοῦ Ζακυθηνοῦ πὼς ὅταν ὁ φιλομαθὴς χαλίφης al-Mamoun ζήτησε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Θεόφιλο νὰ τοῦ στείλει γιὰ λίγο τὸν φημισμένο μαθηματικὸ Λέοντα τὸν Σοφό, ὑποσχόμενος εἰρήνη καὶ μεγάλες ποσότητες χρυσοῦ, ἔλαβε τὴν ἀπάντηση ὅτι μιὰ τέτοια ἀποστολὴ θὰ ἦταν παράλογη: ἄλογον τὸ οἰκεῖον δοῦναι ἑτέροις καλὸν καὶ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν ἔκδοτον ποιῆσαι τοῖς ἔθνεσι͵ δι΄ ἧς τὸ τῶν Ρωμαίων γένος θαυμάζεταί τε καὶ τιμᾶται παρὰ πᾶσιν.

Ὁ Ζακυθηνὸς χαρακτηρίζει ‘ἀγέρωχη’ τὴν ἀπάντηση τοῦ Θεόφιλου, χρησιμοποιῶντας τὸ ἐπεισόδιο ὡς ἁπλὴ μαρτυρία γιὰ τὴν φήμη ποὺ γνώρισε ὁ Λέων. Ἀξίζει ὅμως νὰ προσέξουμε ὅτι ἡ ἐπιστημονικὴ γνώση ἀντιμετωπίζεται ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα περίπου ὡς μυστικὸ ὅπλο, ἔργο τοῦ ὁποίου εἶναι νὰ προκαλεῖ τὸν θαυμασμὸ τῶν ‘ἐθνῶν’ γιὰ τὴν αὐτοκρατορία.

Ἡ χρήση τοῦ ὅρου ‘ἔθνη’ μαρτυρεῖ πὼς ἡ νέα διάκριση ἔρχεται νὰ προστεθεῖ στὴν διάκριση Νέου Ἰσραὴλ καὶ ἐθνῶν: δὲν ἀρκεῖ πιὰ ἡ ἀληθινὴ πίστη, ἀλλὰ χρειάζεται καὶ ἡ ὑπεροχὴ τῆς κοσμικῆς γνώσης, γιὰ νὰ διακρίνονται οἱ ἐν ἀληθείᾳ ἑνωμένοι χριστιανικοὶ πληθυσμοὶ (Ρωμαῖοι) ἀπὸ τὴν Βαβὲλ τῶν ἐκτὸς τῆς αὐτοκρατορίας πλανωμένων ἐθνῶν. Ἴσως μπορεῖ κανεὶς νὰ μαντέψει ἐδῶ ἐπιστροφὴ μαζὶ καὶ μεταμόρφωση τῆς διακρίσεως Ἑλλήνων καὶ βαρβάρων, μὲ τὴν ἔμφαση νὰ παραμένει πολιτισμική, ὄχι φυλετική, ὅμως τώρα ἔχοντας στὸ ἐπίκεντρό της τὴν κοσμικὴ γνώση.

Καθὼς ζητούμενο τοῦ αὐτοκράτορα εἶναι ἡ δόξα, τὸ κριτήριο τῆς νέας διακρίσεως πηγάζει ἐξωτερικά, ὥστε τὰ ‘πλανώμενα’ ἔθνη φαίνεται νὰ εἶναι οἱ κατ’ ἐξοχὴν φορεῖς τοῦ αἰτήματος γιὰ μιὰ γνώση, ἡ ὁποία συνέβαινε νὰ ὑπάρχει τότε στὸ Βυζάντιο περισσότερο ἀπὸ ἀλλοῦ.

Τὸ αἴτημα τοῦ χαλίφη, μὲ δεδομένη τὴν ἀντιεπιστημονικὴ φύση τοῦ Ἰσλάμ, δὲν μποροῦσε νὰ ἔχει διαχρονικὰ ἰδιαίτερη ἰσχύ, συνιστοῦσε μᾶλλον συγκυριακὸ φαινόμενο. Ὅμως δὲν ἰσχύει τὸ ἴδιο γιὰ τὰ ἔθνη τῆς Δύσης, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο ὄχι μόνο νὰ σφετερισθοῦν τὴν ρωμαϊκὴ φύση τοῦ Βυζαντίου, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀναβαπτισθοῦν μὲ τὸν τρόπο τους στὶς ἀρχαῖες ἑλληνικὲς ρίζες του, κατευθυνόμενα πρὸς τὴν γνώση ἀπεριόριστη, καὶ γινόμενα, ὡς πρὸς αὐτό, περισσότερο βυζαντινὰ ἀπὸ τὸ ἴδιο τὸ Βυζάντιο.