Το θεμέλιο της Βυζαντινής ναοδομίας

Ὁ Καλοκύρης εἴδαμε ὅτι προσπαθεῖ νὰ ἐντοπίσει οὐσίες τῆς Βυζαντινῆς ναοδομίας ὥστε νὰ σκεφτεῖ πῶς θὰ μποροῦσαν νὰ ἐκφραστοῦν μὲ τρόπους πλησιέστερους στὴν μοντέρνα αἰσθητική. Θεμιτὴ προσπάθεια, καὶ ἀπαραίτητη ὅταν εἶναι νὰ συνειδητοποιήσουμε τὴν συνέχεια τῆς ἑλληνικῆς δημιουργικότητας – ἀλλὰ ἡ συνέχεια δὲν μπορεῖ νὰ ἑδραιωθεῖ ἐπάνω σὲ τέτοια προγράμματα. Προγραμματικὴ συνέχεια εἶναι κάτι ἐπίπλαστο, τοῦ τύπου τῶν σοσιαλιστικῶν ρεαλισμῶν καὶ ἄλλων αἰσθητικο-πολιτικῶν δογμάτων. Πρῶτα συμβαίνει ἡ συνέχεια φυσικὰ καὶ αὐθόρμητα, καὶ κατόπιν ἐρχόμαστε νὰ συνειδητοποιήσουμε τὰ κριτήριά της.

Αὐτὸ σημαίνει ὅτι πρῶτα ζοῦμε μαζί Του, καὶ μέσα ἀπὸ τὴν σχέση μας μαζί Του καταλαβαίνουμε ποιός οἶκος ταιριάζει στὴν κοινή μας ζωή. Ἀλλὰ ἂν δὲν ὑπάρχει Λατρεία στὴν οὐσία, πῶς θὰ ὑπῆρχε οὐσία στὴν ναοδομία; Τότε ἁπλῶς ἀκολουθοῦμε ἰδεολογικὲς ἀρχές, μόνο κατὰ σύμπτωση φθάνοντας ἐνίοτε σὲ ἀποτελέσματα ὄχι τελείως ἀσήμαντα. Νά γιατί καὶ στὴν Τουρκοκρατία ἀκόμα, ὅταν δὲν εἴχαμε οὔτε τὰ μέσα οὔτε τὴν μόρφωση, ἡ δημιουργικότητα ἦταν αὐθεντικὴ καὶ σημαντική, ἐνῶ σήμερα γνωρίζουμε τὰ πάντα καὶ ποιοῦμε τὸ τίποτα.

Τί συνέβη στὸ Βυζάντιο; Τὰ ὑπομνήματα ποὺ μιλοῦν γιὰ τὸν ναὸ ὡς τύπο τῆς ἐπουράνιας Βασιλείας, τὰ ὁποία καὶ ὁ Καλοκύρης ἐπικαλεῖται πρὸς ἐπίρρωση τοῦ προγράμματός του, ἕπονται τῆς ναοδομίας, δὲν τὴν θεμελιώνουν. Αὐτὸ ποὺ προηγεῖται εἶναι ἑκατοντάδες ἀνθρώπων ἀποφασισμένων νὰ συναντήσουν τὸν Θεό, ἀκόμη καὶ ζῶντας στὴν ἔρημο γιὰ νὰ μήν ἔχουν περισπάσεις. Μέσα στὴν πίστη τους αὐτή, στὴν ὁποία ὁ Θεὸς ἀπαντοῦσε ζῶντας μαζί τους, δὲν σκέφτηκαν νὰ φτιάξουν ναοὺς ‘ἀπόκοσμους’ καὶ ‘μεταφυσικούς’, ἀλλὰ ἁπλῶς ἔκαναν αὐτὸ ποὺ κάνει καὶ ἡ τελευταία οἰκογένεια, ὁπουδήποτε ὑπάρχουν οἰκογένειες.

Ὅπως ἐμεῖς ἔχουμε φωτογραφίες τῶν ἀγαπημένων μας προσώπων, καὶ ἀναζητοῦμε κάθε δυνατὸ τρόπο νὰ τὰ κρατᾶμε στὴν μνήμη καὶ τὴν καρδιά μας, ἔτσι καὶ οἱ ἄνθρωποι στὸ Βυζάντιο ἔφτιαξαν αὐθόρμητα καὶ φυσιολογικὰ τοὺς ναοὺς ὡς τόπους μνήμης καὶ τιμῆς. Ἑπομένως καὶ τὶς Εἰκόνες ζωγράφιζαν καὶ τοποθετοῦσαν ἔτσι ὥστε νὰ εἶναι ὁρατὲς ὅσο γίνεται εὐκρινέστερα καὶ πλησιέστερα, ἐφόσον δὲν ἀποτελοῦσαν ὑποβλητικὸ διάκοσμο ἀλλὰ ὑποτυπώσεις προσώπων ἀγαπημένων.

Γιὰ νὰ θυμᾶσαι κάτι πρέπει νὰ τὸ ἔχεις ζήσει, καὶ γιὰ νὰ τὸ τιμᾶς πρέπει νὰ τὸ ἔχεις ἀγαπήσει. Ἐλλείψει ζωῆς καὶ ἀγάπης, κανένα ἀπολύτως ὄφελος δὲν πρόκειται νὰ ἔχουμε ἀπὸ προγράμματα περὶ τάχα ἰδανικῆς ‘μεταφυσικῆς’ καὶ ‘ὑποβλητικῆς’ ναοδομίας, ὁσοδήποτε ὀρθὰ καὶ ἂν μοιάζουν ἀπὸ διάφορες πλευρές.