// Νέος Ἑλληνισμός / ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ / ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ / Τί είναι ο πολιτισμός;

Τί είναι ο πολιτισμός;

Ἔχουμε ἀκούσει συχνά, ἀπελπιστικὰ συχνά, ὅτι ὁ πολιτισμὸς ὀφείλεται στὴν προσπάθεια νὰ ὑπερισχύσουμε τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἀπειλητικοῦ περιβάλλοντός μας. Ἂν δεχθοῦμε μιὰ τέτοια ἄποψη, θὰ παραμείνουμε συνεπεῖς μόνο ἂν ποῦμε ὅτι πολιτισμὸ δημιουργοῦν ἐπίσης τὰ διάφορα ζῶα, ὅσα χτίζουν φωληὲς καὶ μὲ διάφορους τρόπους ἀξιοποιοῦν τὶς δυνάμεις τους δημιουργικὰ γιὰ νὰ κατισχύσουν τῶν ἐξωτερικῶν ἀπειλῶν, νὰ περιθάλψουν καὶ νὰ παρηγορήσουν τὴν ὕπαρξή τους.

Πιστεύω πὼς δὲν βοηθάει νὰ ὁρίσουμε τὸν πολιτισμὸ μὲ τόση εὐρύτητα, γιατὶ τότε χάνουμε κάτι ἰδιαιτέρως ἀνθρώπινο, γιὰ τὸ ὁποῖο λοιπὸν θὰ χρειαστεῖ νὰ ἔχουμε μιὰ ἄλλη λέξη, πρᾶγμα ἄσκοπο, τὴν ὥρα ποὺ ἡ λέξη «πολιτισμὸς» τὸ περιγράφει ταιριαστά.

Πολιτισμὸς εἶναι κάτι ποὺ ταιριάζει στὴν πόλη. Μόνο μεταφορικὰ μπορεῖ νὰ εἰπωθεῖ ὅτι πόλεις δημιουργοῦν καὶ πολλὰ εἴδη ζώων. Μόνο μεταφορικὰ μποροῦμε νὰ μιλᾶμε γιὰ «πολιτισμὸ» τῶν μυρμηγκιῶν ἢ τῶν μελισσῶν. Τὰ ζῶα δὲν ἔχουν ἐπίγνωση τοῦ τί κάνουν, δὲν τὸ κρίνουν, δὲν τὸ ἀποφασίζουν, δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ μή τὸ κάνουν. Διακρίνουμε τὶς διάφορες μορφὲς ποὺ παίρνει στὰ ζῶα ἡ ὁρμὴ γιὰ ἐπιβίωση ἀπὸ τὸν ἀνθρώπινο πολιτισμό, βάζοντας γιὰ κριτήριό μας τὴν ἐπίγνωση.

Τὰ ζῶα σχηματίζουν «κοινωνίες», ἀλλὰ μόνο ὁ ἄνθρωπος ἀποφασίζει νὰ προτάξει τὸ καλὸ τῶν ἄλλων ἔναντι τοῦ δικοῦ του, νὰ ὑποταχθεῖ ἑκούσια στὸν κοινὸ νόμο τῆς πόλης, νὰ ἀξιοποιήσει τὴν δημιουργική του ἱκανότητα συνειδητὰ ἀποβλέποντας στὸ καλὸ ὅλων, καὶ στὸ καλὸ τῶν ἄλλων ἀκόμη καὶ μέχρι αὐτοθυσίας. Ὁ πολιτισμὸς προϋποθέτει τὴν γλῶσσα, ἐφόσον ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο χάρη στὴν γλῶσσα ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἐπίγνωση – παρατηρεῖ τὴν πραγματικότητα ἐξ ἀποστάσεως, τὴν δια-κρίνει, τὴν ἀποφασίζει, τὴν ἀλλάζει, κλπ.

Ἑπομένως ὁ πολιτισμὸς δὲν ἔχει ἀρνητικὴ ἀξία, δὲν εἶναι τὸ ὑποπροϊὸν μιᾶς ἄγριας φύσης ποὺ μᾶς περιβάλλει ἀπειλητικά, ἀλλὰ εἶναι ἡ ὁρμὴ γιὰ τὴν πόλη, ἡ ὁρμὴ γιὰ τὴν κοινωνία, ἡ ὁρμὴ γιὰ τὸν ἄλλο – καὶ αὐτὴ συνειδητὴ καὶ ἀποφασισμένη.